خواف شهر میراث های ماندگار
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
     

 در فاصله شش کیلومتری شمال شرقی سلامه ، در دامنه‏ی جنوبی ارتفاعات باخرز روی یکی از دره های کناری رودخانه سلامی احداث شده است . از نظر زمین شناسی ناحیه بند از سنگ کارون و کنگلومرا به ضخامت و مساحت تقریباًمساوی تشکیل شده است . این سنگها محل احداث بند و مخزن را تشکیل میدهد . مارون ها در پایه و کنگلومرا در دامنه ها و قسمت فوقانی مقطع قرار گرفته است . مارون دارای سنگ مرمر و سنگهای گنکلومرا دارای رنگ خاکستری تیره تا قرمز می‏باشد این بند در دره ای بنا شده که آبهای ارتفاعات جنوبی کردیان و ارزنه را از طریق خیر آباد بدشت سلامه می‏رساند .


با توجه به اینکه بند بر روی دره‏ی فرعی رودخانه احداث شده است آب آن از طریق کانال انحرافی که در رودخانه ایجاد شده تأمین می‏گردد زمان آبگیری سد بسته به میزان بارندگی سالیانه متفاوت است . در سال‏های پر باران از نیمه بهمن ماه جلوی رودخانه اصل را بسته و سیلاب را بطرف مخزن بند هدایت میکند حدوداً سی تا چهل روز بند پر می‏شود سال‏های کم باران از اول دی‏ماه تا دو ماه جلوی رودخانه اصل را بسته تا مخزن پر شود از اول خرداد هم شیر خروجی آب باز می‏شود تا اراضی روستای سلامه که پانصد هکتار است ، آبیاری گردد . از مزایای سد مزبور آن است که بند با بر کنار بودن از جریان مستقیم رودخانه رسوبات وارده به مخزن بسیار کمتر از سدهای دیگر است واز پر شدن سریع مخزن بند جلوگیری می‏شود بعد از پر شدن مخزن مجدد سیلابها بطرف اولیه روان می‏شود اگر غفلتی در این مورد شود مخزن بند خالی می ماند مثل سال 1350 که در کف بند هندوانه دیم کاشته شد مصالح به‏کار رفته در بند سنگ ، آجر و ملات ساروج است ساختمان اصلی بند با سنگ و ملات ساروج و دیواره سرآب آن به عرض 70 سانتی متر با آجر و ملات ساروج ساخته شده ، نمای آن سیمان کاری شده دیواره سرآب عمود بر بستر رودخانه ولی دیواره پایاب بند شیبدار و حالت پلکانی دارد بدین معنی که بشکل سه ردیف پلکانی است . ضخامت دیواره بند در پایین بیشتر از ضخامت آن در تاج می‏باشد .

   آب خروجی از بند در فاصله 700 متری پایاب ، وارد قنات شهر سلامه می‏شود و در یک و نیم کیلومتری شمال شهر ، که مظهر قنات است ، برای آبیاری اراضی کشاورزی هدایت می‏گردد . ارتفاع بند حدود 24 متر و حوضه‏ی ابگیری آن یا به اصطلاح دریاچه‏ی بند 50 هکتار زمین را می‏پوشاند عمق آب در بعضی از قسمتها به 18 متر میرسد که حدوداً 6 متر از عمق بند را رسوبات پوشانده است ، گنجایش مخزن سد بین 4 تا 6 میلیون متر مکعب است . برای آبیاری اراضی سده و سلامه علاوه بر استفاده از رودخانه و دو رشته قنات پر آب از ذخیره‏ی آب این سد استفاده می‏شود . بر اساس نظر جغرافیای اصطخری و حمد الله مستوفی در نزهه القلوب ، بند سلامی از بناهای قبل از اسلام بوده احتمالاً مربوط به دوره ساسانیان می‏باشد در زمان ملک محمود سیستانی باز سازی و مرمت شده بعد از وی به دستور خواجه قوام الدین نظام الملک خوافی مشرف دیوان خراسان در زمان سلطنت سلطان حسین بایقرا باز سازی گردیده است . اسفزاری در کتاب روضات الجنات فی اوصاف مدینه الهرات بند سلامه را از مستبدعات ایام سلطنت سلطان حسین بایقرا به کوشش خواجه نظام الملک خوافی که وزیر و مشرف دیوان او بوده است ، می‏داند . در جغرافیای مفصل ایران دکتر ربیع بدیعی بند سلامه را از اقدامات آبیاری عصر صفوی می‏داند گروه دیگر از محققان بند سلامه را متعلق به دوره شاه عباس دوم میداند حدوداً 300الی 400 سال قبل با توجه به اظهار نظرهای متفاوت بنظر می‏رسد نظر اسفزاری به واقعیت نزدیکتر باشد ، چون وی منشی دربار سلطان حسین میرزا بایقرا بوده و از جریان ساختن بندو بانی آن اطلاع دقیقی داشته ، که در کتاب خود بدان اشاره کرده است . در 1300 (هـ-ش) قوام السلطنه والی خراسان روستاهای سلامه و سده را به مبلغ 60 هزار تومان خریداری کرد بر اساس اظهارات آقای علی قریشی ملک و بند سلامه را همسر قوام السلطنه از فردی زردشتی خریداری کرده ملک سده  و بند را قوام السلطنه به حاج غلامرضا سبزواری پدر همسر مرحوم قریشی اجاره داده بعد از سبزواری اداره املاک به دختر ایشان یعنی همسر مرحوم قریشی می‏رسد در سال 1308 شمسی قوام السلطنه تصمیم به فروش املاک و بند گرفت که توسط مرحوم قریشی خریداری شد .

  بر اساس اطلاعات معمرین روستای سلامه کل ملک سده و سلامه و بند به مبلغ 180 هزار تومان خریداری گردیده است مساحت این اراضی حدود صد هزار هکتار بود که 65 هزار هکتار مربوط به سلامه و 35 هزار هکتار مربوط به سده بوده است که شامل کوهستان و دشت می‏باشد یکی از اهداف مرحوم قریشی از خریداری املاک مذکور حفاظت آثار قدیمی بود به همین دلیل کوشک و بند سلامه را باز سازی نمود . هدف دیگری از باز سازی بند سلامه این بود که آب تنظیم شده ومشخص برای آبیاری اراضی پایاب بند فراهم شود تا سال 1316 خورشیدی دیواره‏‏ی سد خراب و آبگیری کمی داشته که به سرمایه مرحوم قریشی تعمیر و باز سازی شد . وقوع جنگ جهانی دوم و تمام شدن مصالح باعث گردید که سد کامل نشود تا اینکه سال 1318 (هـ-ق) خاتمه یافت و حجم آبگیری بیش از سه برابر گذشته شد .

        در 1338 خورشیدی با سرمایه‏ی مرحوم قریشی اراضی پایاب سد حدود 10 هکتار درختکاری شد که به‏عنوان تفریح‏گاه مردم منطقه و شهرهای اطراف روزهای تعطیل به‏آنجا می روند قبل از اصلاحات ارضی بند و آب سلامه در اختیار مرحوم قریشی بود  با اصلاحات ارضی یک سوم آب در اختیار کشاورزان قرار گرفت . بعد از فوت مرحوم قریشی ، اداره‏ی املاک وی ، در اختیار فرزندش علی قریشی قرار گرفت . که با وقوع انقلاب اسلامی بدلیل خشکسالی بنا به درخواست کشاورزان آب بند بصورت نصف در اختیار قریشی و کشاورزان قرار گرفت که همچنان این تقسیم بندی ادامه دارد .

[ ۱۳۸٩/٩/٢٤ ] [ ۱٠:٥۱ ‎ق.ظ ] [ حمید یاررودی ]
حمید یاررودی
حمید یاررودی کارشناسی آموزش ابتدایی کارشناسی ارشد برنامه ریزی درسی آموزگار مقطع ابتدایی استان خراسان رضوی شهرستان خواف Email: hamid_yar@ymail.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :