× مدرسهی غیاثیهی خرگرد
در خرگرد خواف نزدیک جاده آسفالت بنایی دیده میشود که زمانی مهم ترین مرکز تعلیم و تربیت بوده است . بر اساس کتیبهی موجود این مدرسه در سال 848 (هـ-ق) به دستور خواجه غیاث الدین پیر احمد خوافی ، وزیر شاهرخ میرزا ، بنا شده است بدین علت به غیاثیه مشهور گردید. این بنا نمایندهی کامل معماری دورهی تیموریان است که به سبک آذری1 ساخته شده است .
معمار بنا استاد قوام الدین شیرازی که در حال کار روی بنا فوت کرده است و کار نیمه تمام وی را برادرش غیاث الدین شیرازی که مجموعه گوهر شاد مشهد و هرات را نیز ساخته است ، کامل کرد . مدرسهی غیاثیه که در زمان شکوهش از بهترین دانشگاههای اسلامی بوده و دانشمندانی مثل ابوبکر پوشنجی خرجردی ، ابو نصر خرجردی را پرورانده است ، چهار ایوانی است با ارتفاع 11 متر دارای محوطه ای بس وسیع چهار طرف حیاط را حجرات دو طبقه فرا گرفته است که تعداد آنها 16 باب برای زندگی طالبان می باشد ، سردر بزرگ این بنا شکل ایوان رفیعی است که به سمت شمال شرقی قرار دارد . داخل ایوان نوار پهنی از کاشیهای معرق زمینهی سفید و نقوش هندسی فیروزه ای رنگ است که کلمه الله در آن تکرار شده است . در دو طرف ایوان بزرگ ، درست در گوشهی حیاط دو اتاق گنبد دار هست که دارای دو پوشش داخلی کوچک و پوشش خارجی بزرگتر است فاصله میان پوشش این دو گنبد بر خلاف سایر بناها زیاد و کاملاً محسوس است .از دو اتاق زاویه شمال شرقی و شمال غربی بزرگتر از سایر حجره ها به احتمال زیاد بعنوان مسجد مدرسه و مجالس وعظ استفاده می شده است . از شبستان سمت راست برای مسجد و شبستان سمت چپ برای اتاق ، مدرس و استادان استفاده می شده است .
دیوارهای صحن دارای کاشی است و روی ایوان های ورودی داخلی « انا فتحنا لک» و ایوان روبروی آن سورهی الرحمن ، ایوان سمت راست سوره قیامه و ایوان شرقی (چهارم) سورهی دهر با خط ثلث کتیبه شده است البته باید توجه داشت که قسمت اعظم این کتیبه ها از بین رفته ریخته است نوار دور میانه حجرات مدرسه جمله های لا اله الا الله ، الحمد الله ، توکلت علی الله ربی دیده میشود . نمای خارجی مدرسه کاشیکاری است . در داخل بعضی از طاق نماهای خارجی آن کلمات الله و محمد بارها تکرار شده است .
در سال 1316 تعمیراتی (هـ-ق)در آن انجام گرفت ، درها و پنجره های آن که از چوب صندل بوده سرقت شده فقط در یک محل که دور از دسترس بوده باقی مانده است بدنهی بنا تا ارتفاع 150 سانتی متر با سنگ مرمر شش ضلعی و کاشی تزئین بوده که فقط در چند قسمت آثار آن باقی است . این بنا ابتدا سفت کاری شده و سپس با آجر و کاشی نما سازی و تزئین گردیده است چون قفل و بستی با سفت کاری ندارد و نماسازی آن در دوران مختلف ریزش نموده است . اهمیت هنری مدرسه به حدی بوده است که محققان معروف غربی مثل سایکس ، گرابار ، هرشفلد ، برنارد اوکین در مورد آن تحقیق کرده اند .
چون مدرسهی غیاثیه را وزیری اهل سنت دورهی تیموری برای طلاب علوم دینی ساخته بود بعد از 60 سال با ظهور دولت صفوی که در تشیع تعصّب داشت ، مورد بیمهری قرار گرفت و علم و درس علما از بین رفت .
علاوه بر آن در تخریب مدرسه عوامل طبیعی مثل زلزله ، بادهای تند و سیل و فرسایش های طبیعی هوا و گرمی هوا و ورود روس ها به آن و غارت اشیای قیمتی نیز مؤثر بوده است .
مردم محل به مرور زمان کاشی ها سنگها را از مدرسه جدا کرده ، حتی از مدرسه بعنوان آغل گوسفندان استفاده نموده اند . پاره ای از معمرین می گویند مدرسه تاصد سال قبل آباد بوده ولی به دلیل جنگ جهانی اول به دست نظامیان و پاره ای از خوانین محلی ویران شد از سال 1348 (هـ-ش)توسط دفتر فنی سازمان حفاظت آثار باستانی خراسان تعمیراتی شده و هم اکنون ادامه دارد و تحت حفاظت و نظارت سازمان میراث فرهنگی می باشد .
