خواف شهر میراث های ماندگار
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
     

×         جغـرافیای طبیـعی

        خواف جلگه وسیعی است که از زمین‏های پست و بلند تشکیل شده بیشتر دارای اراضی قابل زراعت و قسمتهای کویری و شوره زار آن غیر قابل کشت می‏باشد اطراف مرکز خواف دارای اراضی هموار ، آباد برای هر گونه کشت و زرع می‏باشد شمال خواف از زمین‏های ناهموار تشکیل شده در جنوب غربی آن دشت وسیع زوزن است که بیشتر اراضی آن کویری و غیر قابل کشت بوده و قنوات دایر آن دارای آب شور و تلخ است .


     

1-     کوه ، پستی و بلندی

کوه‏ها در خواف سه رشته میباشد :

1-رشته کوه شمال که از سمت رشتخوار1 به خواف کشیده شده سراسر این منطقه را گرفته ، تا آخر خاک نیاز آباد ادامه داشته ، به خاک افغانستان منتهی می‏شود و خواف را از ولایت باخرز جدا میکند طول آن حدوداً 120 کیلومتر قله های معروف کوه گرماب قله‏ی سیره در شمال مزرعه‏ی سیجاوند و کوه رزداب و گولوش در شمال دهستان میان خواف که چندین مزرعه در داخل آن واقع است و کوه درخت بید و چشمه گل که شمال دیز باد است .

        دو گذرگاه معروف در این رشته2 کوه ، یکی دهنه گولوش که مسیر راه خواف به ولایت باخرز و دیگری دهنه دیز باد است راه پایین خواف و تایباد هر دو از نقاط صعب‏العبور و خطرناک منطقه به شمار می‏رود .

در دامنه‏ی رشته کوه شمالی نقاط خوش آب و هوا ، چشمه سارها و مزارع سرسبز بوده محل ییلاق مردم است در قسمت شمال غربی این رشته کوه چشمه‏ی آب گرم وجود دارد که معروف به کوه گرماب است که مردم به آنجا رفته و آب‏تنی می‏کنند که آب آن به علت دارا بودن مواد گوگردی برای امراض جلدی بسیار مفید است در اطراف چشمه مناظر با صفا ، درختان کهن سال و جنگل‏های کوچکی در شمال آب گرم است موسوم به جنگل سعادت آباد که نقطه فاصل بین خواف و رشتخوار است .

2-رشته کوه مرکزی موسوم به سینا کوه که در وسط جلگه خواف واقع است از شمال به جنوب کشیده شده است . جلگه زوزن و تک عمران را از دهستان‏های بالاخواف و میان خواف جدا می‏کند این رشته کوه از 18 کیلومتری نشتیفان تا مرکز بخش خواف به سمت مغرب کشیده شده و تا دهنه‏ی فدک امتداد دارد طول آن کمتر از صد کیلومتر ، نقاط معروف مرتفع آن قله‏ی سینا کوه و قله‏ی الدنگ می‏باشد دو دهنه در این رشته کوه یکی دهنه‏ی فدک و چشمه قلعه و دیگری دهنه‏ی سیناکوه است که هر دو راه عبور و مرور بین دهستان‏های بالا خواف و میان خواف در دشت زوزن می‏باشد . و از راه‏های خطرناک و صعب العبور است در این رشته کوه مزارع کمتر وجود دارد فقط چند مزرعه‏ی کوچک در قسمت شمال آن واقع است چند چشمه آب و مراتع کم وسعت در قسمت جنوبی دیده می‏شود که در اوایل بهار مورد استفاده دامپروران قرار می‏گیرد .

        آهو ، بز کوهی و برخی گفته اند در قسمت جنوبی آن گورخر مشاهده شده است در سیناکوه جلگه مهمی نیست و اشجار بنه کمی در آن روییده  که برای سوخت زمستانی تبدیل به زغال می‏شده است .

3-رشته کوه کیبر که از جلگه زوزن تا قاینات و از طرف دیگر تا نزدیکی گناباد ادامه دارد در کوه کیبر همه گونه حیوانات وحشی زندگی میکنند و دارای انواع پرندگان است مزارع و مراتع فراوان در اطراف دره های کوه مورد استفاده دامداران قرار میگیرد که سبزی و آبادی این مراتع و مزارع به حد نزول برف و باران به موقع خود بستگی دارد که در صورت تأخیر آن مراتع خشک شده و دامداران برای چرا به مناطق دیگر کوچ میکنند در افواه گفته شده در کیبر کوه معدن سرب و گوگرد در زمانهای قدیم با ابزار های ناقص بهره برداری می‏شده است نقاط مرتفع این رشته کوه عبارت است از قله سیاه قله شباهنگ کوه عناب که مرتفع ترین آنها قله‏ی خلط آباد است . در سالهایی که بارندگی زیاد است انواع گیاهان طبی مثل زیره سیاه جمع آوری می‏شود . علاوه بر کوه‏های مذکور کوه خواجه یار نیز از جمله کوه‏های خواف می باشد و در برخی از نقاط آن گونه های جانوری و گیاهی چون کبک و تیهو و آویشن و . . . وجود دارد .

  

2-جنگل

در میان رشته کوه‏های خواف چهار جنگل کوچک وجود دارد :

1-      جنگل سیجاوند وسعادت آباد واقع در شمال حوزه‏ی بالا خواف که دارای اشجار سر سبز وخرم است .

2-جنگل گولوش که در قسمت1 رشته کوه شمالی حوزه‏ی میان خواف واقع است ولی به علت عدم توجه اشجار آن قطع گردیده است . سالهای قبل دارای درختان سبز بسیاری بوده است که به مرور زمان کم ونابود شده است .

3-جنگل کیبر کوه که سابقاً دارای اهمیت زیادی بوده و به علت خشکسالی وعوامل طبیعی انسانی وتهیه زغال بتدریج کم شده و از بین رفته است .

4-جنگل معروف به تاکستان که در جنوب بهدادین مژن آباد تا نزدیک زابلستان امتداد دارد اشجار این جنگل شامل گز وتاغ است که مردم در زمان قدیم برای زغال استفاده می‏کردند ولی اشجار آن رو به تزاید است انواع حیوانات درنده وپرندگان در این جنگل وجود داشته است .

 

3-رود و منابع آبی

در منطقه‏ی خواف به علت دوری از دریا وزمین‏های پست وبارندگی کم سالیانه رودخانه‏ی دائمی وجود ندارد فقط سه رود اتفاقی که در موقع بارندگی فصل زمستان و بهار جاری می شود فعال است آن هم در حوزه بالا خواف ومیان خواف

1-   رود وکال سده که از کوه‏های گولوش سر چشمه گرفته بعد از طی حوزه بالاخواف به رود قاسم آباد (رود شور ) ریخته واز آن طریق به دریاچه نمک بین ایران وافغانستان داخل می شود

2-  رود قاسم آباد1 که یک رشته آن رود شور که از کوه سده سر چشمه گرفته است بعد از طی زمین‏های شوره زار آب آن شور شده در رشته‏ی دیگر به نام نخ که از گناباد وکیبر کوه سر چشمه گرفته و آبش شیرین است ودر تک قاسم آباد به نام دهن دورود به هم می پیوندند به نام رود قاسم آباد با رود شور یکی شده بعد از مشروب کردن دیم‏زارهای زوزن به دریاچه‏ی نمک بین ایران وافغانستان می ریزد .

3-   رود خواجه یار که از داخل منطقه واز کوههای فایندر سر چشمه گرفته بعد از طی مسافتی از نشتیفان و مهر آباد گذشته در حوزه بهدادین و نیاز آباد داخل نمک می شود کیفیت سفره‏ی آب در نیمه‏ی شمال منطقه بهتر از سایر نقاط می باشد و به علت استفاده‏ی بیش از حد آب‏های زیر زمینی سطح آب به مرور زمان پایین رفته طوری که اخیراً حفاری چاه محدود گردیده است . منابع آبی منطقه شامل 286 حلقه چاه عمیق ، 32 حلقه چاه نیمه عمیق ، 162 رشته قنات، 15رشته چشمه ، 8 رودخانه و8 سد وبند خاکی است .

4-    رود فرخی از قاینات که از ارتفاعات قاینات سر چشمه می گیرد .

 

       ×         آب و هــوا

        اقلیم شهرستان خواف تحت تاثیر نمکزار خواف وکویر در شرق وکوه‏های تربت حیدریه درغرب می باشد . آب وهوای منطقه خواف گرم و خشک از نوع بیابانی است . در فصل بهار و تابستان ، از اردیبهشت ماه بادهای موسمی شدیدی به‏نام 120 روزه سیستان باعث می‏شود مقداری از گرمای طاقت فرسا کاهش پیدا کند و سبب اعتدال گرما شود . نقاط کوهستانی شمال و جنوب غربی که هوای آن در زمستان سرد و تابستان معتدل است دارای مزارع آباد ،  سر سبز و با صفا و دهکده های خرم است و در فصل بهار و تابستان به عنوان تفرجگاه مورد استفاده قرار می گیرد . دهستان های بالا خواف و میان خواف ، بواسطه‏ی همواری اراضی اطراف آن و بلندی بیشتر نسبت به زمین‏های پایین خواف و زوزن دارای قنات‏های معتدل و نسبتاً سرد و تابستان‏های سردتر می‏باشد . دهات این مناطق پر جمعیت آباد ، قنوات پر آب و دارای محصولات بهاره و پاییزه است وبطورکلی قسمت آباد خواف را تشکیل می دهد . دهستان‏های پایین خواف و زوزن هوای آن در زمستان معتدل و در تابستان بسیار گرم است تا جایی که دمای آ‎ن به 48 تا 50 درجه بالای صفر می رسد . خصوصاًدر جلگه زوزن به علت کمی آب وجود اراضی شوره زار قرا ومزارع چندان آباد نیست و روستاها کم جمعیت است و کسانی که در این منطقه زندگی می کنند در نهایت تنگدستی به سر می برند . میزان بارندگی سالیانه در منطقه از غرب به جنوب کاهش داشته . مخصوصاً دهستان‏های پایین خواف و دشت زوزن که میزان بارندگی آن درسال بیش از صد میلیمتر نمی شود . امِا میزان بارندگی دهستان‏های بالاخواف ومیان خواف تقریباً بیشتر از این است . 

 

      ×         پـوشش گیـاهـی

        شامل استپ و مراتع ییلاقی و قشلاقی است گیاهانی که در مناطق بیابانی       می روید بیشتر جنبه دارویی داشته ومردم از آنها برای درمان بیماری استفاده می کنند مانند خارشتر خارخسک - ترنجبین تخم بارهنگ چهارگل شوید زیره‏ی سیاه - زیره‏ی سبز کتیرا  شیر خشت - آنقوره گون1 اشنان ، در منه ترکی هوم-فرشم اسپند کما ، عجوه - آویشن و کاکتو و در ارتفاعات به دلیل آب وهوای خاص آن درختان جنگلی : زرشک ، پسته بنه انجیر کوهی -ریواس -تاغ کسیدو و گز  می باشد .

        مهمترین عامل جلوگیری از حرکت شن های روان در برخی قسمت‏های منطقه درخت تاغ است بخصوص که در کنار جاده‏ها جهت جلوگیری از انسداد جاده توسط شن های روان اقدام به کشت مصنوعی این گیاه نموده اند .

      ×         بـاد هـای خـواف

        باد هایی که در فصل پاییز و زمستان می وزد ، هر کدام از نظر طبیعی کیفیت مخصوصی دارد.

1-   باد فراه در2 زمستان از جنوب به شمال می وزد . ملایم و گرما زاست و موجب بارندگی می گردد در افواه مشهور است که باد فراه ابر ها را می آورد و هوای سرد زمستانی را ملایم می کند .این باد ابرها را از خلیج فارس و اقیانوس هند آورده و چون از سمت فراه افغانستان می وزد بدین نام مشهور است .

2-  باد نیشابور وزش آن بر عکس باد فراه است یعنی از شمال به جنوب که باعث سردی هوا وپراکندگی ابرها و کمی باران در منطقه می شود

3-  باد راست زمستانی در فصل زمستان از شرق به غرب می وزد که باعث کمی ریزش‏های جوی و خشکسالی می شود چون خشکسالی باعث می شود مردم از فقر دیگچه های مسی خود را بفروشند در بین عوام به باد دیگچه فروش معروف است

4-  باد راست تابستانی که همان باد معروف موسمی 120روزه سیستان می باشد علاوه بر اینکه موجب تازگی و رفع گرمای طاقت فرسای منطقه می گردد سبب شده است آس‏بادهای فراوان در نشتیفان ، سنگان ، برآباد ، خرگرد ، شهر خواف و مهر آباد ساخته و استفاده گردد ، اگر چه امروزه به دلیل وجود آسیابهای موتوری از آن‏ها استفاده نمی شود ، این بادها گاهی به کشتزارها آسیب می رساند .



1- سیمای هزار ساله خواف ابراهیم زنگنه- 1382

2- جزوات خطی قدیم خواف رجال شرق خراسان جلد 1 ابراهیم زنگنه

[ ۱۳۸٩/٩/٢٤ ] [ ۱۱:٢٧ ‎ق.ظ ] [ حمید یاررودی ]
حمید یاررودی
حمید یاررودی کارشناسی آموزش ابتدایی کارشناسی ارشد برنامه ریزی درسی آموزگار مقطع ابتدایی استان خراسان رضوی شهرستان خواف Email: hamid_yar@ymail.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :