خواف شهر میراث های ماندگار
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
     

 

  • خواف

شهرستانی از شهر های استان خراسان در جوارمرز مشترک با کشور افغانستان و در همسایگی شهرستانهای : تربت حیدریه تایباد طیبات قائن و ... که تا سال 1368 هجری شمسی به عنوان یکی از بخشهای پنج گانه شهرستان تربت حیدریه به شمار می آمد واز آن سال به بعد به عنوان یک شهر ستان مستقل در تقسیمات کشوری منظور گردید شهرستان خواف دارای سه بخش به نامهای بالاخواف میان خواف جلگه زوزن میباشد این شهر دارای پیشینه تاریخی است و نواحی تاریخی آن عبارتند از خرجردزوزن سجاوند یا سیجاوند سنگان یا همان سنجان قدیم.


 

در لغت نامه دهخدا در مقابل عنوان خواف اینچنین نگاشته اند:

نام یکی از بخش های پنج گانه شهرستان تربت حیدریه که در جنوب خاوری آن شهرستان واقع است به حدود زیر :

شمال و خاور بخش طیبات و قسمتی از مرز ایران و افغانستان شمال وباختر بخش قاین این بخش کوهستانی و در جنوب رود شور و کنار مرز ایران و افغانسات در جلگه و زمین هموار قرار دارد و هوای آن اغلب بواسطه وزش بادهای شدید مخصوصا بهار و پائیز غبار آلود و پر از گرد و خاک میباشد ارتفاعات با حرز از جنوب خاوری آن به طرف باختری ممتد است و بخش خواف را از بخش طیبات جدا می کند و امتداد آن تا کتل خاکی پیش میرود و بعد از ان به اسم که چهل تن و که قلعه تا شمال بخش خواف امتداد دارد خواف را رود دائمی نیست فقط دو رشته مسیل بهار آبه که هر دو از شمال باختر بخش جریان دارد و به نام رود شور داخل خاک افغانستان میشود و در آنجا موجود است این بخش از چهار دهستان به نام بالا خواف میان خواف و پائین خواف و جلگه زوزن تشکیل شده است که جمعا دارای 98 آبادی بزرگ و کوچک است محصول عمده آن غلات زیره و درخت کاج شغل اهالی زراعت وگله داری و از صنایع دستی زنان قالیچه و کرباس بافی است.

  • خرگرد خرجرد :

روستائی کهن با ساکنانی اندک در کنار جاده آسفالته خواف تایباد و در پنج کیلو متری شهر خواف در باره این روستای کهن که خود روزگاری شهری مهم وباستانی بوده است لسترنج در این باره چنین میگویید:

خرجرد نام یکی از شهر های مهم خواف است این نام به شهر خرگرد و خرد گرد نیز مشهور است ولی ابن حوقل آنرا به صورت خرگرد که یاقوت آنرا فرجرد ضبط نموده است کوسوی یا کوسویه نزدیک به روخانه هرات و در شمال خرگرد واقع و بزرگترین این هر سه شهر بود و یک سوم شهر بوشنج که مجاور آن بود و سعت داشت تولد جامی و عبدالرحمن جامی در خرگرد اتفاق افتاده است واین خرگرد از نواحی ولایت جام است و این قصبه اینیست که در اطراف مقبره شیخ احمد جام ژنده پیل به نام تربت جام وجود دارد:

در فرهنگ جغرافیائی ایران نیز در ذیل عنوان خرگرد آمده است:

دهی است از دهستان رود میان خواف شهرستان تربت حیدریه واقع در 6 هزار گزی جنوب خاوری رود سر راه شوسه عمومی تربت حیدریه به نیاز آباد این دهکده در جلگه ای واقع با آب وهوای معتدل آب آن از قنات و محصول آن عبارت از غلات وپنبه و شغل اهالی زراعت و کرباس بافی و راه آن اتو مبیل رواست.

  • نظامیه خرگرد:

درمیان روستای خرگرد در کار جاده شوسه خواف تایباد که از میانه این روستا میگذرد مسجدی تازه ساخت وجود دارد که توسط جهاد سازندگی بر تنها آثار برجای مانده این نظامیه ساخته شده است مسجدی که اخرین آثار این بنای تاریخی را برای همیشه از صحنه روزگار محو کرده است در هیچ یک از منابع  قدیم اشاره ای مفید به وجود مدرسه نظامیه در این محل نشده است تنا سند معتبر در این زمینه کتیبه ای است که بر روی قسمتی از ایوان مخروبه مدرسه موجود بوده و به علت ترس از تخریب و کمک در حفظ آن توسط اداره باستانشناسی ازبنا جداو به موزه ایران باستان منتقل می گردد و همکنون با عنوان کتیبه نظام الملک در این موزه  نگهداری میگردد.

  • نگاهی به ویژگیهای معماری ایرانی در نظامیه خرگرد:

مدرسه نظامیه خرگردمدرسه ای است چهار ایوانی با منحنی مربع شکل که به دور این صحن مربع شکل چهر ایوانی به اندازه های مختلف و پهناها وعرض های مختلف قرار گرفته بودند ایوان قبله در این بنا ایوانی است با عظمت تر ودارای ضخامت بیشتر از سایر ایوانها  ضخامت ایوان قبله 20/2 و  سایر ایوانها 1/80 میباشد و دروسط ضلع چپ  ایوان قبله ایوان کوچکتر و در مقابل آن در وسط ضلع راست ایوان قبله ایوانی دیگر به صورت قرینه وجود داشته است و به عبارتی دیگر مدرسه نظامیه خرگرد متشکل از صحنی مربع و به همراه چهار ایوانی که محور طولی وافق صحنی و محل های مسکونی واقع در چهار گوشه که به این طریق به بنا شکل می داده اند قرار داشته اند فاصله ایوان شمالی این بنا از محور اصلی بنا به طور محسوس کمتر از نیم عرض ایوان قبله حتی ایوانهای جانبی است این ایوان از محور اصلی بنا به طور محسوس کمتر از نیم عرض ایوان قبله و حتی ایوانهای جانبی است این ایوان احتمالا راهروی ورودی به مدرسه نیز بوده است وعرض ان نیز کمتر از عرض ایوانهای جانبی است این مدرسه از آجر پخته ساخته شده و در برخی قسمت های بر جای مانده آن شکل آجر چینی خفته راست زبگزاک مشاهده شده است.

به طور خلاصه میتوان این مدرسه را اینگنه مجسم کرد که :

بر گرد صحنی مربع شکل چهار ایوان به اندازه ها و پهنا های متفاوت که عظیم ترین آنها ایوان قبله بوده وجود داشته که بر بنائی یک حلقه متصل می شده اند مشرف بوده است. 

ویژگیهای معماری ایران در مدرسه نظامیه خرگرد عبارتند از :

بنای چهار ایوانی بر گرد صحن مربع شکل است.

عظمت ایوان قبله نسبت به سایر ایوانها که با توجه به مذهبی بودن بنا اولین ایوان مورد توجه نیز به شمار می رفته است این ایوان دارای پهنای بیشتری نسبت به سایر ایوانها بوده است نمونه این سبک معماری در آثار زیر قابل مشاهده است:

مسجد جامع (جمعه )اصفهان مسجد شاه اصفهان مسجد ملک کرمان مدرسه مادر شاه در اصفهان مسجد گوهر شاد در مشهد که برای این قائده کمی فقط یک استثنا وجود دارد و آنهم در نزدیکی همین بنا و در یک بنای مدرسه ای است مدرسه غیاثیه خرگرد !.......... چون دارای مسجدی مجزا از صحن مدرسه است و همه ویژگیهای مذهبی را از ایوان قبله در طول بیشتر پهنای بیشتر وجود محراب بلند ای طاق بیشتر ما را حذف کرده اند به طوری که این ایوان با عظمت تر از ایوانها نیست و فاقد محراب است.

اینوان شمالی در اهمیت دوم پس از ایوان قبله قرار دارد و سپس ایوانهای جانبی قرار دارند ولی در این بنا به علت وجود راهروی ورودی و مدخل مدرسه عرض آن کمتر از دو ایوان جانبی است که این امر نیز کاملا طبیعی می باشد و نظیر این حالت در ایوان شمالی مسجد اصفهان پهنای ایوان شمالی 8 متر و پهنای ایوان جانبی 11 متر است و همچنین در مسجد جامع کرمان پهنای ایوان شمالی 6 متر و پهنای ایوان جانبی 5/6 متر وجود دارد به عبارتی دیگر در معماری ایران سلسله مراتب ایوانها در بنای مذهبی بر مبنای محلی است که در اطراف صحن در اشغال دارند و براین اساس است که الگوهای معماری گاهی دستخوش تغییر می شوند بر همین اساس ایوان قبله همیشه با عظمت ترین ایوانهاست و بعد از آن علی الاصول ایوان شمالی می آیید و سپس ایونهای جانبی که در مرتبه سوم قرار دارند ولی هنگامی که ایوان شمالی به عنوان راهروی ورودی به صحن بنا به کار گرفته شود عرض آن کمتر از عرض ایوانهای جانبی خواهد بود.

نظامیه خرگرد در شمار بناهایی است که میتوان این سیر تاریخی را در آن جاری دانست.

مدرسه

خانه سبک خراسانی

کاروانسرا

  • مشاهدات آندره گدار  از مدرسه نظامیه خرگرد:

پروفسور آندره گدار فرانسوی باستانشناس معروف فرانسوی است که قسمت عمده تحقیقات و کشفیات باستانشناسی مربوط به این مدرسه را انجام داده است و مشاهدات او تنها اسناد و مدارک معتبر و مطمئن علمی هستند که از حضور این مدرسه تخریب شده حکایت دارند آندره گدار در کتاب آثار ایران اینچنین نوشته است:

این مدرسه دیگر حتی یک خرابه نیز به شمار نمی آیید بلکه تلی از خاک است که مشکل بتوان در آن چیزی جز یک صحن وایوانی که در انتهای آن محراب قرار گرفته  باز شناخت با این همه این بار در مراجعت از رباط شرف از این بنای غیر مذهبی که به گمان من در اصل مذهبی بوده و بعضی نکات مجود در نقشه آن مرا سخت برانگیخته بود بازدید کردم و تصمیم گرفتم دقیقا دریابم که آیا نظامیه خرگرد در اصل یک ایوان دو ایوان یا چهار ایوان داشته است به عبارت دیگر این بنا که نام سازنده پر آوازه آن یعنی نظام الملک مبین تاریخ احداث آن میباشد میتواند به عنوان نمونه این شاخص برای بناهائی که ویژگی آنها وجود چهار ایوان میباشد به شمار آیید یا خیر به این سبب در میان انبوده خشت وخاک در هم ریخته که نماینده بنای قدیمی مدرسه وخرابه ای ساختمانی بود که در طول قرون به آن اضافه شده و به جستجوی دیواره های اولیه مدرسه بر آمدم دیوارهائی که با توجه با توجه با ایوانی که هنوز پا برجاست تجسم آنها امکانپذیر مینمود من موفق شدم اضلاع اصلی بنا را اندازه بگیرم گوشه جنوبی صحن در فاصله 30/5 متری نمای خارجی دیوارچپ ایوان بزرگ و 90/5 متری قطعه دیواری به وطول 11 متر و عمود بر صحن قرار گرفته است این دیوار در آن قسمت که در نقشه مشخص شده است هنوز به بخش نمای خارجی خود که شبیه تزئینات داخلی دیوارهای ایوان اصلی است.

  • غیاث الدین وقوام الدین شیرازی :

بنای مدرسه غیاثیه خرگرد توسط مرحوم خواجه قوام الدین شیرازی ساخته شد و پس از مرگ وی در حین ساخت مدرسه توسط غیاث الدین شیرازی به اتمام رسید  ساخت این مدرسه بر اساس کتیبه ای که در کناره ایوان ورودی وجود دارد در سال 1443 م و 896 ه ق حکایت میکند.

  • توصیف اجمالی از اجزای بنا :

سرد رورودی شمال غربی :

مدرسه شامل یک صحن میشود که چار ایوان وحجره هایی در دو طبقه آن را حاطه نموده است در چهار گوشه ی صحن اتاقهایی با سقف گنبدی شکل واقع شده است ورودی اصلی مدرسه شامل یک هشتی است که از دو قسمت راست وچپ  به دو اطاق بزرگ به سقف گنبدی ختم میشود فضای سمت راست یک مسجد وفضای سمت چپ سالن اجتماعات است هشتی حد فاصل بین این دو فضا دارای سقف گنبدی میباشد.

نمای بیرونی بنا :

مدرسه از چهار جانب آزاد بوده و با هیچ سازه ی دیگری تماس نداشته است مدرسه ی غیاثیه خرگرد یکی از بزرگترین بناهای معماری ایران است که گل نمای خارجی آن پوشش تزئینی در برگرفته از گل است هنرمندان دوره تیموری در کاشی سازی و کاشی کاری واجرای دیگر تزئینات بنا از شیوه ای استفاده می کرده اند که بدین وسیله سطح وسیعی در باره اینروش را ارایه داده است.

بدنه های دیوار را پوشش از کاشی و آجر که در ملات گچ  جای داده شده در برگرفته و در رگه های بین آجرها گره هایی به صورت افقی وعمودی تراشیده شده است ابعاد آجرهای به کار رفته در دیوارهای بنا عبارتند از 6*25*25 سانتی متر.

نمای اصلی :

این نما از لحاظ ظاهری به سه بخش عمده تقسیم میشود ایوان مرکزی گروهی متشکل از سه طاق نما برج هایی که در گوشه ها واقع شده اند . این ترکیب طاق نما برج های گوشه ها و دیواره های داخلی با بناهایی از دوران سلجوقی همچون کاروان سراهای دایه خاتون و رباط شرف قابل مقایسه است.

شباهت مدرسه غیاثیه خرگرد با آثار معماری دوران سلجوقی به حدی رسیده است که ما این شباهت را در دیگر آثار عرصه تیموری مانند زیارتگاه احمد بن یساوی 1397 م مسجد بی بی خانم سمرقند 1404 م تا 1399 و بنای گاز رگاه نمی بینیم.

در دو بنای اخیر ایوان مرکزی چه از لحاظ برش عمودی و چه از نظر پلان افقی هم چون مدرسه ی غیاثیه ی خرگرد طراحی شده است.

یک پوشش تزیینی که همکنون اثری از آن برجای نمانده است بخش پایینی نمای مدرسه را در برگرفته است در ایوان نقوش شش ضلعی وجود داشته است که در قسمت پایین دیوار درونی مسجد وجود داشته اند شیوه ی تزئین سرتاسر نمای بیرونی بنا را در بنای گاز روگاه نیز مشاهده مینمائیم. کتیبه های اصلی درپشت ایوان همان طراحی را که بر روی طاق ایوان به کار رفته است دارا می باشند در مسجد گوهر شاد مشهد (1418 م ) که توسط قوام الدین بنا شده است کتیبه ای در محراب مسجد به چشم میخورد که همچون مدرسه غیاثیه خرگرد به دنبال کتیبه ی طاق ایوان به کار رفته شده است اما در مسجد گوهر شاد کتیبه مذکور به کتیبه اصلی که برروی دیوار سر در ایوان نقش بسته است در درجه ی دوم اهمیت قرار دارند.

کناره های ایوان با استفاده  از فن کاشی کاری به وسیله ی حاشیه از جنس کاشی زینت یافته است پلاک های نوری شکلی که کلمه ی الله بر روی آن ها نقش بسته است به گونه ای مرتب شده اند که با اتصال گوشه های آن ها به یکدیگر شکل یک هشت ضلعی ایجاد گردیده است.

تزیینات به شکل مورب بر سطح خارجی دیورهای مدرسه تکرار شده است به نظر می رسد که در گذشته کتیبه ای بر زمینه ی کاشی سطح فوقانی نمای دیوار بیرونی را دور می زده است اسپرطاق نماها باتزئینات کاشی پوشیده شده است فرورفتگیهای موجود در اندود و گچ حاکی از آن است که روزگاری عناصر تزئینی بر روی آنها نصب بوده است بخش بیرونی ایوان که همچون سردر طراحی شده است با تزئینات معماری مزین شده است در هر طرف ایوان ورودی سه طاق نما وجود دارد که با بهره گیری از فنون کاشی کاری و بنایی توسط لوزی شکل زینت یافته اند که کتیبه ای از جنس کاشی بنا گردیده اند.

نمای اصلی بما که سر در ورودی بنای مدرسه را در بر میگیرد از لحاظ زیبایی و به کار گیری کاشی کاری واستفاده از تزیینات هنر معماری دارای شکوه وجلال بیشتری نسبت به طرفین پشت بنا است بنا بر این تاثیر نقوش واقعی بر روی نمای اصلی بیشتر از دیگر عناصر معماری واقع در این اثر معماری هم چون ایوان برج ها اتاق های گنبدی سقف گردیده است با نگاهی گذرا میتوان نمای اصلی مدرسه خرگرد را به مثابه نمای اصلی بنای گازرگاه دانست.

چنان چه نمای اصلی بنای گازار گاه از ترکیب برج طاق نما ایوان طاق نما برج تشکیل گردیده است شکل نمای اصلی مدرسه خرگرد به صورت برج گروهی از طاق نما های ایوان گروهی از طاق نماها تعریف میشود تفاوتی که بین طاق نمای جانب برجها دیده می شود نه تنها در عرض بلکه در عمق نیز میباشد این تفاوتبه هنگام طلوع خورشید وارتفاع سایه ها به روشنی ملاحضه می شود.

ورودی های مرکب درونی :

جالب ترین در اصلی ورودی مرکب  اطاق های گوشه ی صحن است که به وسیله پوشش گنبدی مسقف گردیده است معماری در ساخت این ورودی ها به تقلید از مسجد مولانا در تایباد صورت گرفته است.

گنبد شانزده ضلعی هشتی مابین دو فضای مسجدو سالن اجتماعات برروی شبکه ای از گچ بری های مایل واقع شده است این هشتی به عنوان گذر گاهی برای ورود به مسجد سالن اجتماعت وایوان به کار می رفته است در هر جانب این هشتی دو فضای کوچک گنبدی وجود دارد که فضای مربعی را بااستفاده از گوشواره هایی به دایره ای زیر گنبد متصل می کنند و در مسجد وسالن اجتماعی نحوه ی اتصالات فضای چهار گوش به پایه ی گنبد متفاوت است.

در مسجد چهار فیبگوش شکل چهار ضلعی فضا را به هشت ضلعی تبدیل می کنند حلقه ای از مقرنس ها شکل یک دایره مقرنس کاری شده را بر فراز فضای مسجد به وجود آورده اند هشت نورگیر دور تا دور پایه گنبد ورا فرا گرفته است.

بین هر دو نور گیر نورگیر بسته قرار گرفته است  پوشش داخلی گنبد آسیب زیادی دیده است که اخیرا به همت میراث فرهنگی ترمیم شده است آجر چینی قسمت فوقانی گنبد اخیرا باز سازی شده است در سالن اجتماعات به نظر می رسد که وزن عمده گنبد را تشکیل میدهند.

در این جا نیز پایه ی گنبد توسط هشت نور گیر به بیرون راه می یابد چنین سیستمی در ایجاد طاق گنبد در مسجد مولانا در تایبا (1444 م ) که توسط گنبدی با پایه ی دارای شانزده طاق پوشش میابد نیز دیده می شود.

دو ناحیه در مسجد و سالن اجتماعات تزئینات روی دیوار را نشان می دهند نوار افقی زیر نورگیر ساده بود و اساس توسط نقوش سطحی جلوه می یابد. بر بالای آن چه گفته شد در گاهی های کوچک ساده ای وجود دارد که به تدریج به مقرنسهای لانه زنبوری سالن اجتماعات به طاق های متقاطع حامل گنبد تبدیل میشوند نوری که از نورگیر ها بهه داخل بنا نفوذ میابد بوسیله حلقه واقع در زیر پایه گنبد تقویت یافته و باعث روشنائی بیشتر فضا میشود در طرح عملیات حفاظت بنا توسط وزارت فرهنگ وهنر سابق آثاری از شیشه در زیر پنجره ها وطاقچه های جنوب غربی سالن اجتماعات یافت شده است. خرده شیشه ها دارای یک میلی متر ضخامت وغالبا رنگی بودند رنگ هایی از قبیل قهوه ای سیر فیروزه ای و آبی روشن.

قطعه های کوچکی از گچ بری قالب ریزی شده نیز بافت میشود که به عنوان قاب هایی برای شیشه های رنگی استعمال میشده است با استفاده از این وشواهد می توان نورهای الوان که از میان پنجره ها بر روی مقرنس های اطراف آن ها می افتاد را به خوبی تصور کرد استفاده از شیشه در بناهای دیگر از دوران تیموری همچون گور میر 4/1403 م وعشرت خانه 1464 م مشاهده نمیشود.

تزئینات رنگی :

بخش پایین دیواره های مسجد و سالن اجتماعات با بهره گیری از نقوش هندسی تزئین یافته اند رنگ های استفاده شده در این نقوش عبارتند از سبز ، آبی ، زرد و قرمز ، حاشیه ای از نقوش منفرد مربع شکل دورتا شکل دورتا دور ازاره ای دیوارها را احاطه کرده است بر بالای آن کتیبه ای رنگی به خط کوفی قرار دارد. 

ناحیه اتصال دیوار به نورگیر های طاقی کشل و بخشی که مقرنس ها را در بر گرفته اند اند به وسیله تزئینات رنگی پوشش یافته است زیر نور گیرهای بسته را مجموعه ای از نقوش مرکب گیاهی تزئین کرده اند که توسط نقوش اسلیمی احاطه شده اند نور گیرهای فوقانی و مقرنس های اطراف آن ها را نقوش به سه موقوع : نقش هایی که افتاده یا محو شده اند ، ستاره های پنج پر و نقوش مرکب پوشش میدهند در دل اسلیمی هایی قرار گرفته اند .

درون وبرون نقوش مرکب با عناصر تزیین گیاهی پوشش یافته است انگار هایی بسیار ضعیف از نقوش رنگی بر روی گنبد سالن اجتماعات دیده می شود تعداد نقوش مرکب تخم مرغی شکل در مرکز و حاشیه ها قابل مشاهده اند و به نظر میرسد که هر قسمتی ازدیوار تزئینات خاص خود را داراست بخش های پایینی داخل فضا ها بخش های پایینی سطوح اسده و گچ بری های کامل قسمت فوقانی دیوار تزئنیات را ویژه بر روی دیوارهای در حالی دارای شیوع و پیچیدگی می باشد به نوعی به وحدت و یگانگی نقوش دلالت می کند. 

تزئینات رنگی در مدرسه ی غیاثیه خرگرد شباهت زیادی با تزئینات مسجد گوهر شاد بنایی که قوام الدین قبل از بنای مدرسه خرگرد به پایان رسانید دارد این شباهت را میتوان در عناصری هم چون نقوش هندسی پایین دیوارها نقوش مرکب کوچک ونقوش اسلیمی در بالای دیوارها مشاهده کرد ولی نقوش و عناصری نیز دیده می شود که قابل مقایسه مسجد گوهر شاد نیست مانند نقوش مرکبی که در سالن اجتماعات مدرسه وجود دارند این نقوش مشابهت اطراف گنبد بقعه نعمت الله ولی در ماهان کرمان دارند.

وجه در خارج مرزهای جغرافیائی کشور مان امروز با یک برنامه حساب شده فنی علمی وامنیتی می توان از اشتهار واعماد این سرزمین در سرزمینهای شرقی سود جست و همسایگانمان همچون افغاستان ، پاکستان ، تاجیکستان و .... را به بهانه تحصیل و علم اندوزی به این منطقه کشانید امری که با تاسیس چند دانشگاه و موسسه آموزش عالی یا حتی یکی حوزه علمیه جامع و مانع میتواند صورت گیرد.

برنامه ریزی برای وحدت مذاهب چهار گانه اهل سنت و شیعیان با توجه به وجود پیروان حنفی مذهب در سرح این شهر ستان ونفوذ علمای این دیار درسراسر جنوب خراسان و آن سوی مرزها نقش موثر سیاسی امنیتی است که تا امروز برای آن برنامه ریزی خاصی نشده است بیشک تکیه براین نقش میتواند موج پایداری در وحدت جهان اسلام خصوصا در شرق کشور وایجاد امنیت پایدار داشته باشد.

 

[ ۱۳۸٩/٩/٢٤ ] [ ۱۱:۳۳ ‎ق.ظ ] [ حمید یاررودی ]
حمید یاررودی
حمید یاررودی کارشناسی آموزش ابتدایی کارشناسی ارشد برنامه ریزی درسی آموزگار مقطع ابتدایی استان خراسان رضوی شهرستان خواف Email: hamid_yar@ymail.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :