خواف شهر میراث های ماندگار
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
     


در خاور استان خراسان رضوی در کنار مرز ایران وافغانستان ، قرار گرفته است بر اساس سرشماری سال 1375 جمعیت این شهرستان 92158 نفر برآورد شده است که از این تعداد 167989 نفر در مرکز این شهرستان زندگی می کنند بافت قالی و قالیچه از روزگار کهن در این شهرستان رایج است قالی های یافته شده با طرح های بلوچی و ترکمنی و نقش های وافی ، گل کشمیری و قاسم آبادی عرضه می شوند ومازاد آن به سایر نقاط عرضه می شود خواف ، در دوران پیش از اسلام از سرزمین های پر رونق آیین زرتشتی بود مردم این ناحیه در سپیده دم اسلام شهر خود را به منظور دیار امن تری ترک کرده و پس از سالها آوارگی ، سرانجام در کرانه هند به سرزمین گجرات رسیدند و در آن جا شهری را بنیاد کردند ، که به یادگار سنگان خواف سنجان نامیده شد. خرابه های سنگان یا سنجاق ، مدرسه خرگرد ، مدرسه غیاثیه ، مسجد خرگرد در 6 کیلومتری شهر خواف ، مسجد ملک زوزن بناهای تاریخی و مکان های دیدنی این شهرستان را تشکیل می دهند  .

 


 

وجه تسمیه وپیشینه تاریخ

 

خواف پیش از این به نام های روی رود رویه و روح نامیده می شده است روی ruy  در به معنی چهره و آب بسیار و رود به معنی نهری که از جویبارهای زیادی تشکیل می شود آمده است اما روی ravi به معنی ابر بسیار و آب فراوان و  شیرین است علت این نام گذاری وجود رود های متعددی است که در پیرامون این شهر وجود دارد هنوز هم شهر خواف را روی و گاه گاه روی نیز می گویند بنا بر روایتی دیگر خاف شکل کهن کلمه خواف و نام دیگر به آفرید ، پسر ماه فروردین است ، که از سیراوند خواف به منظور نوآوری در آیین زرتشت برخاسته بود.

خواف ، در دوران پیش از اسلام ، از سرزمین های پررونق آیین زرتشتی بود مردم این ناحیه در سپیده دم اسلام ، شهر خود را به منظور دیار امن تری ترک کرده و پس از سال ها آوره گی ، سرانجام در کرانه هند به سرزمین گجرات رسیدند و در آن جا شهری را بنیاد کردند ، که به یادگار سنگان خواف  سنجان نامیده شد.

خواف و زوزن در سده های نخستین هجری قمری ، از مراکز علمی پر رونق به شمار می آمده اند قرار گرفتن این دو شهر در جایگاه ارتباطی مهم بین حوزه های هرات ، قهستان و نیشابور و در حقیقت قرار گرفتن آن ها در دل خراسان بزرگ ، موجب شده بود که خواف و پس از آن زوزن ، محل داد و ستد اندیشه ها باشند خواف در دوره های بعدی ، در قلمرو طاهریان ، صفاریان سیستان سامانیان آل بویه و........... قرار گرفت و در زمان خوارزمشاهیان ملوک زوزن بر آن حکومت می کردند ملوک زوزن نسبت به آبادانی خواف و زوزن علاقه زیادی از خود نشان داده آثاری از خویش بر جای گذارند روزگاری نیز ملوک نیمروز و آل کرت ، بر خواف حکومت کردند از وقایع مهم این منطقه در دوران صفیه ، می توان به لشگر کشی شاه اسماعیل صفوی به خواف در اوایل حکومت اش به منظور سرکوب مراد بیگ ترکمان اشاره کرد ظاهرا خواف تا اوایل دوره شاه تهماسب صفوی ، حکومت مستقلی داشته و در زمان سلطان محمد صفوی (986-996 ه ق ) مرشد قلی خان ، به عنوان حاکم خواف تعیین می گردد.

 

مشخصات جغرافیایی

 

شهرستان خواف با بیش از 11 هزار کیلو متر مربع پهنه ، در خاور استان خراسان رضوی ، در کنار مرز ایران وافغانستان ، قرار داد . این شهرستان از شمال به شهرستان های تایباد و تربت حیدیه از باختر به شهرستان های تربت حیدریه و گناباد، از جنوب به شهرستان قاینات واز خاور به افغانستان محدود است آب و هوای  این شهرستان معتدل و خشک بوده و بیش ترین حرارت در تابستان ها 42 درجه بالای صفر و کم ترین آن در زمستان ها 10 درجه زیر صفر است میانگین باران سالیانه این شهرستان به 185 میلی متر می رسد.

 

مساجد در شهرستان خواف

 

  • مسجد جامع خواف

این بنا در خواف استان خراسان رضوی واقع است بنای مسجد مشتمل بر گنبد خانه ، ایوان ، شبستان ، صحن وسرا و منبر نفیس است . از طریق پیش طاق کوچکی در دهلیز خاوری حیاط وارد مسجد می شوند نمای اصلی صحن ایوان و سیعی به ابعاد 7/10*10*9/5 متر است که از طریق راهروی موربی در انتهای آن به فضای گنبد خانه می رسند در بخش خاوری گنبد خانه تالار مستطیل شکلی وجود دارد که از طریق یک ورودی در گوشه شمال خاوری گنبد خانه بدان راه می یابند این تالار در دیگری به حجره های اطراف صحن واز آنجا به خود صحن دارد عدم تناسب در ترکیب این سه بخش ایوان گنبد خانه وتالار می رساند که احتمالا ایوان و تالار مستطیل در دوره تیم و ریبه گنبد خانه الحاق شده است ایوان در دیوارهای جانبی خود طاقنماهای عمیقی دارد در زیر طاق ایوان یک افریز افقی است که احتمالا در گذشته پوشش گچی یا کاشی داشته است بر فراز این افریز در دیوار قبله یک دهانه نیم شش ضلعی است که از روزنه های واقع در میان گنبد خانه و ایوان می توان داخل آن شد پوشش ایوان توسط طاق هایی در سه بخش انجام شده است یک طاق و سیع مرکب از رج های افقی در دنبال آن طاق وسیع دیگری  و سپس بخش بسیار پهنی به طرز افقی میان اضلاع و در آستان آنها ساخته شده لیکن در بخش مرکزی رج های آن عمودی است احتمالا بخش چهارمی با برج های افقی نیز وجود داشته که توسط پرکار گچی دیوار قبله ایوان ازچشم پنهان شده است یکی از طاق نماهای واقع در یوارهای ایوان هنوز طاق کوکبی جالبی دارد که دهانه مستطیل شکل را می پوشاند قوس های طاق کوکبی در پیرامون خود گچ بری های منشوری شکلی از نوع گچبری های دوره تیموری دارد گنبد خانه محوطه وسیعی است که از دوجهت به ایوان و تالار متصل است و بدان ها راه دارد در دیوار های این بخش علاوه بر محراب طاق نماهایی نیز کار شده است تالار مستطیل نیز که به نظر می رسد همزمان با ایوان باشد مرکب از یک دهانه گنبد دار در شمال باختر یا ست هیچ نوع تزیین خاصی در مسجد به کار نرفته است.

در داخل مسجد منبری قدیمی با هفت پله وجود دارد در اضلاع منبر ، تنگه های منبت در قاب چوبی طرح هایی هندسی تشکیل می دهند در قسمت بالا ، اضلاع به صورت  شبکه ای چوبی ادامه یافته و در پشت کتیبه ای است که بر اساس متن آن این منبر در سال 908 ه ق به مساعی خواجه مجد الدین محمد انحوافی و استادی صدرالدین بن استاد نجم الدین محمد سمنانی به انجام رسیده است با توجه به ویژگی های معماری مسجاری به نظر می رسد که بنای گنبد خانه در دوره مغول ساخته وایوان و تالار مستطیل در دوره تیموری به آن افزوده شده باشد.

  • مسجد جامع سنگان خواف

این بنا در محله پایین ده روستای سنگان پایین در 19 کیلو متری جنوب خاوری خواف از توابع تربت حیدریه واقع شده و بنا یاولیه آن از آثار دوره خوارمشاهیان در ایران است.

بنای مسجد مشتمل بر سر در ورودی صحن ایوان رواق و شبستان است ورودی بنا از سمت شمال خاوری به صورت ایوان کم عمقی است که پوشش آن با کار بندی و مقرنس کاری ساده گچی مزین شده است صحن مستطیل شکل مسجد به ابعاد 15*10 متر با آجر فرش شده است و در ضلع باختریان ایوان اصلی و قبله بنا در اضلاع شمالی و جنوبی رواق و در جهت خاوری آن در اصل ایوانی بوده که بعدها به شبستانی تبدیل شده است دهانه ایوان باختر یحدود 6/5 متر است جرزهای طرفین این ایوان به جهت نیروی رانشی طاق و زلزله های صورت گرفته بیش از 50 سانتی متر از راستای شاغول خارج شده وپوشش اولیه آن فروریخته است. پوشش ایوان بعدها بازسازی شده اما انحنای دیوارها هنوز باقی است به صورتی که فاصله دو پایه ایوان در پایین از فاصله آن ها در بالا کمتر است پوشش ایوان با طاق و گهواره های عرضی صورت گرفته است در اضلاع طرفین ایوان مجموعا چهار درگاه با پوشش طاقی به رواق های کناری ایوان مرتبط می شوند بر پا کار طاق ایوان یک نوار کتیبه مانند باآجر چینی تزیینی به صورت خفته راسته ایجاد شده است در انتهای ایوان محرابی به ارتفاع 2/60 و دهانه 1/20 متر قرار دارد که سطوح آن ساده گچی است و با طاقنماهای ساده و تزیینی نماسازی شده است در طرفین ایوان دو ایوانچه با نمای دو طبقه ساخته شده که پیشانی آن ها و ایوان با آجرهای مشبکی با طرح هشت ظلعی که در وسط آن گل میخی از جنس آجر لعابدار فیروزه ای منقوش به  کلمه مقدس الله نصب کرده اند تزئین شده است که قابل مقایسه با تزیینات ضلع خاوری صحن مسجد جامع گناباد از اوایل قرن هفتم هجری است رو به روی ایوان با ختریدر جهت دیگر صحن ایوان کوچک تری قرار داشته که بعد از خراب شدن با تغییراتی و نیز الحاق بخش های جانبی به شبستانی تغییر شکل یافته است.

رواق های ظلع شمالی و جنوبی هر کدام با چهار دهنه به صحن مربوط می شود کچلی های بالای این دهنه ها دارای تزیینات زیبایی آجری بوده که تنها بخش هایی بر جای مانده است آجر های این تزینات به اشکال هلالی گل های سه پروشش پر تر اشیده اند پشت این دهنه ها را هروری مستقفی واقع است که پوشش راهروی جنوبی آن پس از تخریب با پوشش مسطح چوبی جایگزین شده است در این بنا هیچ کتیبه یا مدرکی در خصوص تاریخ ساخت بنا در دست نیست اما با توجه به شیوه پوشش ایوان نقشه دو ایوانه وتزیینات آجر کاری مشابه تزیینات مورخ 609 ه ق مسجد جامع گناباد ، می توان بنای اولیه را مربوط به دوره خوارزمشاهیان دانست در دوره اخیر نیز تعمیراتی در این مسجد صورت گرفته است.

  • مسجد گنبد خواف

در خرابه های شهر سنگان خواف که در قرن اول اسلامی شهری آباد بوده است دو اتاق گنبددار باقی مانده که از خشت خام ساخته شده اند در درون این اتاق ها و گنبد آنها تزیینات گچبری ارزنده ای مشاه ده می وشد که به رنگ آبی و سفید است در وسط اتاق سنگ قبری نصب شده است که طبق کتیبه آن بنای مزوبر به اوایل دوره صفاری (قرن 3 ه ق ) مربوط است این بنا که آن را به نام مسجد گنبد نیز نامیده اند در 100 کیلو متری جنوب مشهد وقاع شده است.

  • مسجد ملک زوزن خواف

این مسجد در دشت زوزن خواف واقع شده است از ساختمان اصلی این مسجد که به اوایل قرن هفتم  هجری قمری تعلق دارد ، چند پایه و دو دیوار و سردری باقی مانده است و در کتیبه آن نیز تاریخ 600 و 610 هجری قمری قید شده است این مسجد از لحاظ تزیینات و نگاره های خط کوفی جالب توجه است آثار باقی مانده این مسجد معرف معماری و تزیینات قرن هفتم هجری قمری می باشند ساختمان ایوان و تاق ها و سایر ریزه کاری های هنری این بنا موجب شده است که مسجد زوزن در شمار زیباترین مساجد تاریخی قرن هفتم هجری قمری محسوب شود این مسجد تحت شماره 340 در شمار آثار تاریخی به ثبت رسیده است.

  • مسجد خرگرد خواف

در 6 کیلو متری شهر خواف قرار دارد و در حال خراب شدن است گویا یکی از نظامیه های سرشناس است خواجه نظام الملک در 540 ه ق آن را ساخته است کاشی ها و تزیین های آن می رساند که در این بنا تا چه اندازه هنر و زیبایی به کار رفته است.

 

پایان

 

فهرست منابع و ماخذ :

گدار، ندره آثار ایران سازمان پژوهشهای اسلامی آستان قدس

پوپ ، آرتور سیری در معماری ایران نشر قطه

مجله اثر 

مجله سازمان میراث فرهنگی

شناسنامه بنا ها بژوهشکده سازمان میراث فرهنگی کشور

زنگنه محمد تاریخ رجال شرق ج 1

 

[ ۱۳۸٩/٩/٢٤ ] [ ۱۱:۳۸ ‎ق.ظ ] [ حمید یاررودی ]
حمید یاررودی
حمید یاررودی کارشناسی آموزش ابتدایی کارشناسی ارشد برنامه ریزی درسی آموزگار مقطع ابتدایی استان خراسان رضوی شهرستان خواف Email: hamid_yar@ymail.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :