خواف شهر میراث های ماندگار
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
     
1

         چشم گیر ترین تأسیسات سنتی در خواف آس‏بادها است ، که با ابهتی تمام سینه سپر باد دارد ، آس یعنی نرم شدن دانه زیر سنگ است بدین گونه که دو سنگ گرد ومسطح بر هم نهاده ، سنگ زیرین در میان میلی آهنین وجز آن از سوراخ میان سنگ زبرین در گذشته و سنگ فوقانی به قوت دست آدمی یا ستور یا باد یا آب ، برق و بخار چرخد وحبوب وغیره را خرد وآرد سازد نام هر یک از دستگاه‏های خرد کننده‏ی غلات معِرف نیروی محرکه آن‏هم است از هنگامی که بشر متمدن با طعم نان آشنا شد اگر از گونه‏ی وسیله آرد کننده با هاون سنگی یا ساده تر ، ساییدن دو سنگ بر یکدیگر بگذریم باید دستاس ابتدایی ترین وسیله آرد کردن  باشد که همه‏ی نیروها از تن آدمی نشات می‏گرفته است و آنگاه که آدمی زاد بخشی از زحمات خود را بر حیوان بار کرد و چرخاندن دو سنگ را به عهده چهار پایان محِول کرد خراس پدید آمد چون غالباً حیوان الاغ گرداننده بود واز خراس بیشتر برای بدست آوردن کنجاره‏ی روغن منداب استفاده می‏کردند .


      نیروی فراوان ورایگان باد از نظر کمِی    می تواند تعداد زیادی دستگاه را با هم بچرخاند تا جایی‏که در بعضی از روستاها(نشتیفان) 40 تا آسیاب ردیف شده اند بدون آنکه سهم‏شان از باد محدود شود در حالیکه ندیده ایم یا نشنیده ایم که چهل آس‏بادهای را آب قنات بچرخاند . در آس‏بادهای غم سوخت و نگرانی قطعات یدکی و ناز موتورچی و تعمیرکار نیست لیکن همه این محاسن در جاهایی جمع است که باد بر مراد بوزد که منطقه خواف یکی از همان جاهاست .

        منطقه خواف که در مسیر بادهای 120 روزه سیستان قرار گرفته ، دارای آس‏بادهای فراوانی است که پره های چوبی آن توسط بادهای مذکور به حرکت آمده نیروی حاصل را به سنگ آسیا منتقل نموده ، به آرد کردن گندم‏ها می پردازند .

        مردم محلی ، بادهای 120 روزه را باد کوه وشروع وزش آنرا از بهار دانسته که تا اوایل پاییز ادامه می یابد . این باد در طول مدت شبانه روز با قدرت بسیار زیاد و مداوم ادامه داشته تنها بادی است که می تواند آس‏بادها را با سرعت زیاد به چرخش در آورد . قدرت آرد کردن هر آس‏باد در ساعت حدود ده کیلو بر آورده شده است .

        بخاطر بهره گیری از نیروی بیشتر باد تمامی آس‏بادهای یک روستا را در یک محل در کنار یکدیگر با یک طول و عرض وارتفاع ویک شکل روی بلند ترین نقطه می ساختند در حال حاضر در شهر خواف خیابان پست (فصیح خوافی )تعدادی از این آس‏بادهای متروک به چشم می خورد .

       عمده ترین دلیل روی آوردن مردم سنگان نشتیفان برآباد خرگرد مهرآباد خواف و تیزاب در روزگاران گذشته به آس‏بادهای یکی این است که در تمام طول سال بادهای شمالی حاکمیت دارند (استمرار باد )همچنین در پاییز همه جای ایران در قلمرو باد است. در زمستان هم که قاعده باد از باد نمی افتد ، رایج است . بهار وتابستان اگر در هیچ جای ایران باد نباشد در شرق ایران از سیستان تا قهستان باد می وزد که در خواف و تایباد همان باد 120روزه سیستان از اردیبهشت1 تا مرداد ماه ادامه داشته و سرعت آن زیاد است .دلیل دیگر کمبود زیاد آب در منطقه است که مردم برای آرد کردن گندم از نیرو وانرژی باد استفاده می کنند . در پایین خواف و زوزن آس‏بادها در ترکیب ساختمان جای والایی دارند بالاتر از همه در و دیوارها هیئتی سخت اصیل وباشکوه داشته ارزشهای خاص دوران گذشته را به نمایش می گذارند البته در نشتیفان آس‏بادهای بیشتری دیده می شود .

       گردش صبورانه سنگ که حداکثر  با وزش باد اگر دلخواه هم باشد بیش از صد من گندم را درشبانه روز آرد نمی کنند .طبع زیاده‏خواه جوانان و نسل امروز را به خود جلب نمی کند .

 

 

      ×         طـرز کـار آس‏بـادهای  :

        چرخ و پر غول‏آسایی که 48 باهوو32پرو 8 درگاه دارد بربام آسیا رو به جهت وزش باد قرار می دهند اندام این چرخ وپر را خر پلی سنگین ومحکم سرپا نگه می دارد باد با عبور از دروازه بادگیر به زوایای در گاههای هشت گانه می‏رسد وچرخ و پر را به حرکت در می آورد چون سردیگر تیر به سنگ رویی آسیا متصل است لاجرم سنگ هماهنگ با گردش تیر باید بچرخد ومی چرخد . وقتی سنگ رویی بدین ترتیب به گردش در می آید چوب کوچکی بنام لک لکی را با خود می جنباند حرکت لک لکی باعث ارتعاش دول بره آسیا می گردد دول بره در حرکت افقی گندم را آهسته آهسته از پرخوی گندم به حفره میانی سنگ‏ها هدایت می کند طبیعی است هر چه باد سریعتر بوزد ، سنگ گردش سریعتری دارد و چون سنگ به سرعت بچرخد حرکت لک لکی و لرزش دول بره مقدار گندم زیادتری را به میان سنگ‏ها می برد .

        بهر تقدیر از حرکت سنگ‏ها برهم گندم به صورت آرد از پیرامون سنگ‏ها به پرخوهای مدور اطراف سنگ می ریزد و آرد آماده جمع آوری می گردد در حفره‏ی زیر سنگ‏ها دستگاهی است خیلی قدیمی و ابتدایی که بر اساس کار اهرم می تواند به جای ترمز سنگها را به هنگام لزوم از حرکت باز  دارد.

       وقتی ابزاری به‏نام تخت و مشت از پایین و از داخل آس‏باد حرکت سنگ‏ها را کند می کند بلافاصله چرخ و پر را در بالا با اهرم دیگری کاملاًمهار می کنند وکار تعطیل می شود .

 

 


1-جغرافیای تاریخی ولایت زاوه-محمد رضا خسروی1366 * 1- اقوال واطلاعات معمرین ومعتمدین نشتیفانخرگرد- مهرآباد

[ ۱۳۸٩/٩/٢٤ ] [ ۱۱:٤٦ ‎ق.ظ ] [ حمید یاررودی ]
حمید یاررودی
حمید یاررودی کارشناسی آموزش ابتدایی کارشناسی ارشد برنامه ریزی درسی آموزگار مقطع ابتدایی استان خراسان رضوی شهرستان خواف Email: hamid_yar@ymail.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :