خواف شهر میراث های ماندگار
صفحات وبلاگ
کلمات کلیدی مطالب
     

از جنوب به ولایت قهستان ( قاین کنونی ) از شرق با ولایت زوزن و خـواف و از شمـال با ولایت یا قصبه سنجان و زاوه و از غرب در امتداد تپه های تاریخی متعلق به پیش از اسلام محمد آباد آستـانه همسایـه می باشد . ولی در این که تمام این مساحت آبادی بوده یا نه تحقیق صورت نگرفته است و این حدود شهر جیـزد می باشد طول شهر جیـزد بدون شک از عرض آن بیشتر است و شهـر به صورت خطی می باشد . معمـولاًَ این گونـه شکـل ساخـت در کنـار رودخـانـه ها وموازات جاده های مهم و معـروف دیده می شود . در اطراف جیـزد رود مهمی نیست ولی آنچه می توان فهمیـد عبـور جاده ای معروف و پر رفت و آمد در این مسیر بوده است .


 

 

جیزد ا احتمال عبور جاده ابریشـم از این منطقـه خیلی زیاد بوده و گویا تمام طول شهرستان رشتخـوار را در بر می گرفته است .و به دلیل کوهستانی بودن شمـال و جنوب شهرستان دشت رشتخوار مکان خوبی جهت عبور و مرور بوده است . دشت رشتخـوار از طرفین ( شمال و جنوب ) به سمت داخل شیـب ملایمی دارد که چندان محسوس نیست و جیـزد در خط القعـر واقع شده است . قـرار گرفتن جیـزد ، تپه های تاریخی اندنجـرد ، تپـه های تاریخـی کوده جنگل و اراضی تاریخی کنار دق محمد آباد در یک مسیر و تقریباً در یک امتداد ، نشان از عبور جاده و خط معروفی بوده که در برهه ای از زمان به خط ابریشم معروف بوده است و گویا آبادانی و اهمیت جیزد به قبل از اسلام و به دلیل موقعیت استراتیژیکی و جاده ابریشم بوده است .

 

 

 

جایگاه تاریخی جیزد

 

در بیشتر کتب تاریخی به جیزد اشاره شده است ولی مطالب بسیار کم و مختصر می باشد .مهمترین دلایل آن را می توان این گونه ذکر نمود :

 

1-     شهر جیـزد و دیگر نواحی شهرستان رشتخوار قسمتی ار ولایت زوزن و خـواف بوده اند پس بیشتر وقایع با نام ولایت خـواف ، زوزن و حتی زاوه آمده است . و فقط به زلـزلـه جیـزد اشاره شده که در خلال آن بزرگی و اهمیت جیـزد هویدا است .

 

2-    موقعیت ویژه جیزد که بیشتر محل عبور و مرور کاروان ها ، تجار و لشکریان بوده است و مورخان و علما کمتر در آنجا ساکـن می شدند و علاوه بر آن نزدیکی به خـواف ، زاوه و سنجـان که مرکـز ولایات بوده بر این موضوع بی تأثیر نبوده است .

 

3-   وقوع زلـزلـه 737 هـ . ق که شدت آن زیاد بوده و چون در صبح دم واقع شده تعداد کثیری از اهالی شهر را هلاک نموده و آثـار آنها به طور کامل مدفـون شده و به دنبال زلـزلـه بیماری وبا شیـوع یافت که منطقه را خالی از سکنه نمود .

 

4-    از رونق افتادن جـاده ابریشـم و کشانده شدن مرکـز حکومت به غرب و مرکـز ایران . تاریخ بیشتر از زلـزلـه جیـزد یاد نموده است . در خلال نوشته های مورخان راجع به زلزله جیزد در سال 737 هـ . ق به مطالب مهمی دست می یابیم که اهمیت و جایگاه جیـزد را مشخص می نماید . مجـد خوافی در حکایت روضه خلد در اشاره به زلزله ولایت زوزن و شهر جیزد اشاره به مرگ دارد و بعد از زلزله به فانی بودن مال و ثروت و آبادانی دنیا سخن گفته است . واشاره به از بین رفتن بـاغ های بزرگ و آباد ، حوریان و ثـروت این ناحیه کرده و آن را با آبادیهای عراق و یزد مقایسه می کند .وی ولادتـش سالهای 680 یا 675 قید شده است و از اهالی خـواف بوده و از اشعارش خـردمندی و دانایی اش مشهـود می باشد .

    

          اگر چه مـردم دانا که از وطـن برود                                        به هر طرف که رود سرفراز و سلطانست

                       

                

          ولیک بر دل تنگش همه جهان فراخ                                        به یاد صحبـت یاران مثال زندان است

 

                  

 

فصیح خوافی در کتاب مجمـل التواریخ از قول خطیب ابوالفخـر الزوزنی نوشتـه ، در سال737 هـ .ق در ولایت خواف زلـزلـه ای واقع شد و به زلزله جیزد معروف است که سی هزار آدمی از قصبه زوزن تا به قصبه جیزد مهدوم شدند و بر اثر این زلـزلـه وبایی در زاوه واقع شد که از سنجـان زاوه تا به دوغ آباد یـازده هزار آدمی فوت شدند .

 

ازمطالب فـوق متوجه خواهیم شد که جمعیت جیـزد در حد بالایی بوده است که خود نشان از اهمیت و وسعت جیـزد می باشد . احتمال اینکه جیـزد قبل از زلـزلـه 737 هـ . ق نام دیگری را دارا بوده است بعیـد نمی باشد زیـرا می توان گفت که جیـزد بر گرفته شده از حوادث زلـزلـه نیز می باشد که در بخش بعد به آن خواهیم پرداخت .مجـد خوافی در جای دیگر زلـزلـه جیـزد را این گونه مطرح می نماید :

 

(( زلـزلـه ای از نوایب زمان در مدت هزار سال کس ندید و نشنید که به خـواف رسید ، علی الخصوص به شهر جیـزد ))

 

                   زنایبـات زمـان و ز حادثـات جهان

                            

                                                                                         کسـی نـداد چنیـن در هزار هزارسال نشـان

 

                  که در ربیع نخستین شب دوازدهـم

                            

                                                                                         گذشته هفتصد و سی سال و هفت از هجران

 

                   تزلـزلـی به جهان در فتاد پنـداری

                           

                                                                                          قیـامـت آمـد و صـور نخسـت گشـت عیـان

 

نزدیک سحرگه زمین چنان بجنبید که گفتی از مرکز خود خارج شد و یا خود فلک خارجِ مرکز گشت . بسیط خاک با هوا مرتب شد و دایره افق قوس مورب چنان که :

 

                   اگر روزی طبیعت زمین جمال افتاد                       ز سهم قوس چرا رعشه شد در او پیدا

 

                   هنوز بیضـه کافور بـرف هیچ نخورد                      چگونه زلـزـله گرفت آخر از تب سرما

 

 

در لحظه ای قریب به بیست هزار خلق هلاک شدند و محبوس دل خاک گشت . یکی از خواص ملک معظم غیاث الدین فیـروز حکایت کرد که چون زلـزلـه پیدا شد ، ملک از صفّـه به میان کشـک می دودید و باز به صفّه می رفت و می گفت : قیامـت آمد . ناگاه کشک زیرو رو شد و ملک بی نشان و اثر سنگی که در دهلیـز بود بر سر خاک نشان دادند .

 

                       صبـــاح دوشنبـه ربیـع نخســت                   شب چهارده هفتصد و سی و هفـت

 

                       زمین جنبشی کرد بر اهل خواف                   بسـی خلـق تا صبـح محشـر بخفـت

 

                       اگـر بگـذری بـر نواحـی جــرد                   ببینـی که بـا آن جماعـت که رفـت

 

                       به سنگ اجل خرد شد زیر خاک                   بسـی گـــردن ســر فــرازان زفـت

 

                      کجا مسجد جمـعه و سقف و طـاق                  کجـا قصـر فیـروز و ایـوان و خفـت

 

 

وج تسمیه جیزد

 

 

جیـزه به معنی ، طرف ، سوی ، ناحیه وآب و توشه ای که برای یک روز به مسافر بدهند . قـرار گرفتن جیـزد در سر راه و عبور عابرین غرب و شرق و قدمت جیزد این معنی را دور از واقعیت نمی نماید .

 

در برخی منابع تاریخی از جیـزد به عنوان جـرد نیز یاد شده است . و جرد به معنی زمین بی گیاه ، انسان بی مو و زمین بی نبات و کم گیاه است . این معنی بعد از وقوع زلـزله و خالی شدن منطقه از انسان صدق می نماید که بر اثر تخریب و ویرانی چهره این نواحی لخت و بی گیاه شده است . علاوه بر این کلمه جیزد احتمالا" کلمه باستانی و متعلق به دوران زرد شت بوده و اهالی محـل قدیم قدمـت جیـزد را متعلـق به قبل از اسلام دانستند که دین مرم زردشتی و جیـزد را به معنی آتش دانسته اند .

 

 

بافت شهر و آثار به جای مانده از جیزد

 

 

آن امروزه از جیزد باقی مانده تپـه هایی از خاک می باشد که در دل خود اشیائی نفیس شامل ظروف سفالی ، مفرغی و بلوری و همچنین فلز گرانبهای طلا و سکـه هایی با نوشته های متفاوت به اندازه سکـه 2 و 10 ریالی کنونی به رنگ زرد می باشد . در اوایـل انقلاب مردم همجوار با جیـزد جهت یافتن عتیقـه جات و بخصوص طلا به حفـاری و کندکـاری در جیـزد پرداختند که بسیاری از آثـار و اشیـاء تاریخی متعلق به جیـزد نابـود شد . بر اثر گودالهایی که از این حفـریات به وجود آمد ، ما شاهـد نمودار شدن تعـدادی از خانه ها هستیم که بعضـا" قسمتی از سقـف و دیوار های آن در زیر خاک محفوظ مانده اند . مصالح به کار رفته در بناهای جیـزد از گل و خشت می باشد . خانه ها دارای سقفی گنبـدی و گـچ کاری شده هستند .ارگ و مرکـز شهـر نسبـت به دیگـر نواحی برجستـه تر می باشد و هنـوز قسمتی از دیـوار ارگ به دلیـل محکـم بـودن و ضخامتش موجود است . دور این ارگ به صورت مربع بوده و در چهار گوش آن برج هایی وجود دارد ، در اطراف ارگ نیز ادامه شهر وجود دارد . که قسمت عمده ای از شهـر را در بر گرفته است . راه ارتبـاطی ارگ به نقـاط اطـراف توسط دروازه ای سالن مانند بوده است که به هفـت سالن مشهور است و دارای دهلیز و راهروهایی پیچ در پیچ می باشد . که راه یافتـن به مرکـز شهـر را مشکل می نموده است . این دروازه به طرف جنوب شهـر باز می شود .بافت شهـر چه در داخـل شهـر و چه در محـلات بیـرون از ارگ در مجمـوع فشـرده بـوده و خانـه ها جفـت یکـدیگر با دیوارهایی ضخیم ساخته شده است . ارگ شهر با محله های اطراف فاصله ای حدود پنج متر را دارا است که این فاصله دور تا دور ارگ رعایـت شده است و به صورت کوچه و خیابانی بوده که بین نقاط شهـری و ارگ وجود داشته است . از این فضای باز برای داد و ستـد استفاده می شده است و یا احتمالا" در این فضا خنـدق وجود داشته است .صاحب ارگ شهـر حـدود نیـم هکتار می باشد که دیگر محلات شهر دور تا دور این بنا واقع شده اند . نکته ای که قابل توجه است این  که محلات شهـر نیز از یکدیگر جدا می باشند و فاصله آنها از یکدیگر حدود ینـج متر می باشد . گویا هر طبقـه محلـه خاصی جهت سکونت داشته اند و تجـَار و اصنـاف نیـز محل مشخـص . این موارد اهمیـت ویـژه جیـزد را می رساند که با کـاوش و حفـاری آن توسـط متخصصان رازهای مهمی از تاریخ فرهنگ و هنر و تمدن این منطقـه کشف خواهد شد و به عنوان اثر مهم جنبه توریسـتی پیدا خواهد نمود .سفال در جیزد به مقدار زیاد یافت می شود . این سفالها برای ساختن ظروف و نای از آنها استفاده می شده است ظروف سفالی با لعابی آبی و سبز رنگ با زیبایی خاصی ساخته شده اند . ظروف بلورین این شهر از جمله شمع دون و پیه سوز از شهرت و زیبایی ویژه ای برخوردار است . با توجه به موقعیت تجاری شهر وجود آثار تاریخی زیادی دور از انتظار نیست .

 

 

منابع

 

1-     خسروی محمد رضا جغرافیای تاریخ ولایت زاوه مشهد آستان قدس رضوی

 

2-    خوافی فصیحی مجمل فصیحی

 

3-   تاریخ هرات محمد بن یعقوب الهروی تصحیح غلامرضا طباطبایی انتشارات مجد

 

4-    مجد خوافی روضه خلد

 

5-    عمید فرهنگ فارسی

 

6-    معین محمد فرهنگ معین

 

7-    دهخدا علی اکبر لغت نامه دهخدا

 

8-   مستوفی حمد الله نزهة القلوب

 

9-    تاریخ حافظ ابرو

 


[ ۱۳۸٩/٩/٢٤ ] [ ۱۱:٥٤ ‎ق.ظ ] [ حمید یاررودی ]
حمید یاررودی
حمید یاررودی کارشناسی آموزش ابتدایی کارشناسی ارشد برنامه ریزی درسی آموزگار مقطع ابتدایی استان خراسان رضوی شهرستان خواف Email: hamid_yar@ymail.com
نویسندگان وبلاگ:
مطالب اخیر:
دوستان من:
کدهای اضافی کاربر :